Čitalac kao teren političke borbe u književnosti

eagles_talon_claws_vintage_book_page_illustration_photographic_print-rdf93784bfa5a4e9ea660c70af66b5f36_fk9n_8byvr_324

Književnost, koja se okuplja oko opisanog mehanizma projekcije čitaoca, funkcioniše prvenstveno, sa svojim specifikumima, u okviru pojedinačnih književnih polja, i u tome je prilično autistična, zato što se i postsocijalistički srednjeklasni subjekt – koji je glavni reproducent jednog oblika nacionalnog identiteta – uspostavlja kao specifičan, sa diferenciranim nacionalnim identitetom

Piše: Muanis Sinanović (Prolleter)

Na postjugoslavenskim književnim poljima često se može čuti poziv na suočavanju sačitaocem, upućen autoru književnog djela. Lakše je odgovoriti šta tu znači suočavanje nego ko je čitalac. Preciznije – ako želimo saznati ko je čitalac, moramo prvo znati šta je suočavanje. Kako želim pokazati, suočavanje postoji prije nego što postoji čitalac.

Šta, dakle, znači suočavanje?

Znači da kao autori treba da pišemo književno djelo u kome su naše emocije, stavovi i namjere neprikriveni, u cijelini na vidjelu, i da pri tom razotkrijemo još i svoju ljudskuranjivost. Ne pitamo se tko je autor i kako nastaju određene emocije, stavovi i namjere, niti kako ova ranjivost, koja je svedena na univerzalnu ljudskost, funkcioniše u odnosu na ranjivost drugih ljudi. Oni su kao takvi i ukinuti time što je jednovida ljudskost već u prvom potezu projicirana u amorfnu vanjskost.

Radi se, dakle, o krajnje narcisoidnom društvenom aktu. Ali nije produktivno zadržavati se u okvirima pojedinačnih poziva na suočavanje. Mnogo je važnije razumijevanje uslova koji tu narcisoidnost (opet, tu se ne vrijedi spuštati u pitanje individualne narcisoidnosti) omogućavaju. Moje je mišljenje da je osnovni uslov za njeno postojanje mitski status književnosti u postjugoslavenskim književnim prostorima. Pretpostavlja se – ne nužno potpuno osviješćeno – da je sve što se (samo)naziva književnošću, već uzvišeno i legitimirano pod okriljem tog mita. U Sloveniji se u nekom razdoblju i u okvirima lokalne interpretacije postmodernizma pojavio trend po kome se deklarativno u poeziji nalazilo sve što je u nekom momentu njenom autoru palo u fokus tokom pisanja pjesme – uglavnom banalne svakodnevne okolnosti. To je nominalno služilo rušenju mita poezije, ali je u praksi taj mit reprodukovalo.

Ali kako uopšte doći do mogućnosti da pišemo poeziju u koju unosimo sve, i najbitnije, svoju ljudskost? Prvo treba imati produkcijska sredstva za proizvodnju književnosti. Produkcijska sredstva osigurava upravo pisanje o našoj ljudskosti. A, ako stvar diferenciramo, i pogledamo o kojoj ljudskosti se radi, možemo videjti da se radi o postsocijalističkoj ljudskosti više srednje klase. Ona sadrži sve tipične elemente tog klasnog iskustva – neriješene odnose prema etabliranim roditeljima, ljubavne bolove među egzistencijalno obezbeđenim mladim ljudima, etablirani liberalni aktivizam koji se očekuje od djeteta iz više srednje klase kao značajan momenat u odraštanju prije nastupanja etablirane funkcije, povezane sa državnim aparatom, opisivanje putovanja, koja su isto tako važan elemenat u odgoju mladog pisca iz više srednje klase…

Radi se, dakle, o samoreferencijalnoj omči, u kojoj se vrte mitski status poezije i pristup produkcijskim sredstvima za pisanje književnosti. Ta omča dovodi do narcisoidne univerzalizacije. Znamo da je narcisoidnost sama po sebi samoreferencijalna. U Sloveniji produkcijska sredstva za pisanje književnosti obezbeđuje prilično dobrostojeći državni aparat (što samo po sebi nije problematično). Svakih nekoliko godina pojavi se vlada koja želi unekoliko osakatiti taj aparat. I tada počnu lamentacije iz književnih krugova, koje se svode na univerzalno značenje književnosti. Nedavno se u Slovenačkom časopisu mogla naći usporedba između neurohirurgije i kulture, sa njom i književnosti ( analogija je došla sa strane književne kritičarke).

Ova usporedba išla je ovako – ako bi vlada željela da smanji sredstva neurohirurzima, ulice bi bile pune ljudi koji protestvuju, a kada je reč o kulturi, tih ljudi nema. Dakle, univerzalni, biološki mozak ovde je uspoređen sa socijalnim mozgom slovenačkog književnika u 2016. godini. Naravno, ta univerzalizacija, koja često postaje i naturalizacija postsocijalističkog uma više srednje klase, jedan je od razloga zašto ljudi ne izlaze na ulice u odbranu kulture i književnosti. Iz svega toga možemo zaključiti ovo – čitalac je projekcija opisanog pisca. On postoji kao fantazmatska legitimacija pisanja grupe, koja ima najlakši pristup do produkcijskih sredstava za pisanje – što je, dakle, glavni samoreferencijalni potez u ovom kompleksu.

Pošto je ova ljudskost već legitimisana, ona se u poeziji često pojavljuje u proznom obliku –  jezik takve poezije nije poetski jezik, nego je etablirani jezik proze. Pošto je subjekt te poezije cio, završen i opšti, on je u potpunom skladu sa opštim oblikom upotrebe jezika. A za poetski jezik značajno je upravo to da je ne-cio, da onemogućava glatku komunikaciju i time formiranje inertnih/opštih mjesta u jeziku. On time i preprečava nastanak opisanog hegemonskog kompleksa pisac-čitalac.

Po mome viđenju, u postjugoslavenskim književnim poljima suštinski jedan protiv drugoga stoje ta dva tipa poezije – koja se suučavaju u klasnoj borbi. To ne znači, da su svi pisci jedne ili druge strane empirički pripadnici jedne ili druge klase (kao što smo pokazali, pripadnost klasi se simbolno može obezbjediti samim načinom pisanja), isto tako kao što ne znači da je Marx empirijski poticao iz radničke klase – klasa je ovdje pretstavljena kao idealni tip sa empirijskom podlogom. Isto tako ovo ne znači da je ona ograničena na poeziju; poetski jezik se pojavljuje i u prozi, a unutar nje postoje neki analogni formalni problemi i distinkcije.

Književnost, koja se okuplja oko opisanog mehanizma projekcije čitaoca, funkcioniše prvenstveno, sa svojim specifikumima, u okviru pojedinačnih književnih polja, i u tome je prilično autistična, zato što se i postsocijalistički srednjeklasni subjekt – koji je glavni reproducent jednog oblika nacionalnog identiteta – uspostavlja kao specifičan, sa diferenciranim nacionalnim identitetom.

Sa druge strane poezija mlađih autorica i autora, koja se bavi pitanjem jezika i analogno subjekta u poeziji, ima mnogo zajedničkih poteza u svim republikama i (počinje da) formira jedno nadnacionalno postjugoslavensko književno polje.

Oglasi